Tranh Đông Hồ – đậm đà bản sắc dân tộc Việt

Kinh Bắc là cái nôi sản sinh ra những làn điệu quan họ mượt mà, những ngôi đình làng cổ kính, những làng nghề rất nổi tiếng, trong đó có làng tranh Đông Hồ.

Tranh Đông Hồ, hay tên đầy đủ là tranh khắc gỗ dân gian Đông Hồ, là một dòng tranh dân gian Việt Nam với xuất xứ từ làng Đông Hồ – xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Trước kia tranh được bán ra chủ yếu phục vụ cho dịp Tết Nguyên Đán, người dân nông thôn mua tranh về dán trên tường, hết năm lại lột bỏ, dùng tranh mới.

759-dh

Tranh Đông Hồ khá gần gũi với đại đa số dân chúng Việt Nam, nhắc tới hầu như ai cũng biết đến. Tranh gần gũi còn vì hình ảnh của nó đã đi vào thơ, văn trong chương trình học. Thơ Tú Xương về tranh Đông Hồ ngày Tết có câu:

“Đì đoẹt ngoài sân tràng pháo chuột
Om sòm trên vách bức tranh gà”.

Nhà thơ Hoàng Cầm cũng miêu tả nét đẹp của tranh Đông Hồ trong bài “Bên kia Sông Đuống”:
“Tranh Đông Hồ, gà lợn nét tươi trong
Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp”.

Ngoài các đặc điểm về đường nét và bố cục, nét dân gian của tranh Đông Hồ còn nằm ở màu sắc và chất liệu giấy in. Giấy in tranh Đông Hồ được sử dụng là giấy điệp: người ta nghiền nát vỏ con điệp, một loại sò vỏ mỏng ở biển, trộn với hồ (hồ được nấu từ bột gạo tẻ, hoặc gạo nếp, có khi nấu bằng bột sắn) rồi dùng chổi lá thông quét lên mặt giấy dó. Chổi lá thông tạo nên những ganh chạy theo đường quét và vỏ điệp tự nhiên cho màu trắng với ánh lấp lánh những mảnh điệp nhỏ dưới ánh sáng. Màu sắc sử dụng trong tranh là màu tự nhiên từ cây cỏ như đen (than xoan hay than lá tre), xanh (gỉ đồng, lá chàm), vàng (hoa hòe), đỏ (sỏi son, gỗ vang)…

Tranh Đông Hồ có sức sống lâu bền và sức cuốn hút đặc biệt với nhiều thế hệ người Việt Nam cũng như du khách nước ngoài bởi những đề tài trên tranh phản ánh đậm chất cuộc sống mộc mạc, giản dị, gần gũi, gắn liền với văn hoá người Việt. Đó là hình ảnh những đàn lợn, đàn gà với đám cưới chuột, hình ảnh những cô thiếu nữ hứng dừa hay độc đáo với cảnh đánh ghen của đôi vợ chồng trẻ…

Nhưng có một thực trạng hiện nay đó là do tính thương mại hóa, làng tranh Đông Hồ không còn giữ được những nét đặc trưng vốn có của nó.

Đến với chợ tranh Đông Hồ bây giờ, người ta không còn được thấy cảnh tấp nập bán mua, cũng không còn cảnh người người, nhà nhà ưa chuộng tranh Đông Hồ như ngày xưa nữa. Các thế hệ sau cũng ít muốn học và theo nghề tranh truyền thống của cha ông vì quá vất vả mà lại ít lợi nhuận. Du khách đến làng tranh bây giờ còn thấy những tấm biển quảng cáo như: “Tại đây chuyên làm ôtô, xe máy đẹp”, “Nhận làm vàng mã”… đang khiến người ta quên đi một dòng tranh dân gian nổi tiếng vùng Kinh Bắc.

Chị Thảo – chủ cửa hàng làm vàng mã cho biết: “Chúng tôi cũng mới chuyển từ làm tranh sang làm nghề này. Làm tranh Đông Hồ bây giờ không còn thịnh hành như ngày xưa nữa, công sức mình bỏ ra thì nhiều nhưng lợi nhuận thu được thì thấp”.

Ông Hùng – người làm tranh ở làng Đông Hồ nói: “Vào những dịp lễ tết, hội hè thì du khách đến mua tranh cũng khá đông. Còn lại vào những ngày bình thường thì bán được ít. Do vậy nhiều người cũng kiếm thêm nghề phụ để làm vào những lúc rảnh rỗi”.

Mặc dù gần đây cũng đã có nhiều dự án khôi phục lại làng nghề, phát triển du lịch làng nghề truyền thống song làng tranh Đông Hồ vẫn chưa thực sự được quan tâm đầu tư để phát triển. Hi vọng trong tương lai gần, cùng với các làng nghề truyền thống khác trên cả nước, làng tranh Đông Hồ sẽ tìm lại được vị trí vốn có của mình và ngày càng phát triển, làm giàu thêm cho nền văn hoá đậm đà bản sắc của dân tộc Việt Nam.